خلاصه ای از این فرمان تاریخی را در این صفحه بخوانید 

سوم دسامبر سال 359 ميلادي امپراتور روم ، كنستانتينوس دوم اولتيماتوم شديداللحني به اين شرح از شاپور دوم (ذوالاكتاف) شاه وقت ايران از دودمان ساسانيان دريافت كرد:پس از تحيت ... ، آگاه باش كه طبق اسناد و شواهد موجود ، اراضي و سرزمين  هاي آن سوي رودخانه استريمون تا مرز مقدونيه متعلق به ايران بوده است. آن امپراتور بايد آنجا را از نيروهاي مسلح خود تخليه كند تا ماموران ما بتوانند در آن مناطق به جمع كردن ماليات و تمشيت امور بپردازند.

اگر فرستاده من ، حامل اين يادداشت ، دست خالي بازگردد؛ پس از پايان زمستان دستور خواهم داد كه ارتش اين سرزمين ها را با توسل به زور پس بگيرد ... (نامه كه در آرشيو واتيكان موجود است با الفاظ مودبانه پايان مي يابد). شاپور دوم اين يادداشت را از « آميدا » فرستاده بود كه چند هفته پيش از انشاي نامه به تصرف ايران در آمده بود. شاپور در همين سال با شكست دادن نيروهاي رومي سوريه را پس گرفته بود و آماده پيشروي در متصرفات ديگر روم بود.امپراتور روم كه درگير دشواري هاي داخلي و نافرماني بعضي از ژنرال هايش بود پاسخ نامه شاپور دوم را موكول به مشورت با سناي آن كشور كرد.

شاپور دوم منتظر نماند و در بهار سال 360 ميلادي دست به حمله نظامي زد و پس از تصرف « بزابده » به پيشروي خود ادامه داد. كنستانتينوس به گرد آوري نيرو پرداخت كه بيمار شد و تب شديد وي را از پاي در آورد. جانشين او « ژوليان » كه در عين حال فلسفه دان و نويسنده بود براي جنگ با ايران نه تنها نيروهاي رومي را بسيج كرد بلكه به اجير كردن جنگجوي مزدور از قوم فرانك (ساكن شمال فرانسه ، در آن زمان سرزمين گل) و قوم آلماني (مردمي كه در مرز فرانسه و آلمان زندگي مي كردند ، مردم راين. فرانسويان به همين دليل همه ژرمن ها را آلماني و كشورشان را آلمان مي خوانند ) و قوم ايلري ( ساكن غرب يوگسلاوي كروات هاي امروز ) دست زد و دو سال طول كشيد تا براي لشكركشي به شرق آماده شود.

اعلاميه 17 ژوئن سال 362 ژوليان بر ضد مسيحيان هم يكي از دلايل تاخير مقابله او با ايران شده بود. ژوليان در مسير لشكركشي خود به سوي ايران يك گوساله سفيد هم قرباني معبد « زئوس » كرد تا او را درجنگ ياري دهد.تعرض رومي ها در 26 ژوئن سال 363 ميلادي با نيرويي كه از حيث شمار و آزمودگي كم نظير بود آغاز شد .

شاپور دوم كه از كم و كيف اين نيرو آگاه بود تصميم گرفت به جاي سرحد ، در عمق خاك ايران با آن روبه رو شود. نيرو هاي انبوه ژوليان پس از اين كه به محل مورد نظر شاپور دوم كه فاصله اي زياد از تيسفون نداشت رسيدند خود را در محاصره واحدهاي ارتش ايران يافتند و در جنگي كه روي داد شكست خوردند و يك سوار پارسي ژوليان در حال فرار را با پرتاب زوبين شديدا مجروح كرد كه همان شب درگذشت.

طبق قانون روم ، هماندم ژنرال هاي رومي « ژوليان » را از ميان خود به عنوان امپراتور موقت انتخاب كردند و وي براي نجات بقيه نيروهاي رومي با شاپور دوم وارد مذاكره شد و با دادن همه مناطقي كه شاپور خواهان آنها بود موافقت او را به ترك مخاصمه به دست آورد و واحدهاي شكست خورده رومي را از آسيا بيرون برد.پاره اي از مورخان رومي نوشته اند كه شاپور دوم در اين جنگ از فيل جنگي استفاده كرده بود. جنگجويان مزدور آلماني در بازگشت به اروپا از ميهن دوستي ، ايستادگي و انضباط سربازان ايراني داستان ها تعريف كردند كه هنوز به صورت ضرب المثل باقي مانده است.

طبق اسناد موجود ، ژوليان از همه دعاوي روميان در غرب قفقاز ، فلسطين ، سوريه و پنج منطقه در آناتولي صرف نظر كرد و 18 پايگاه مرزي را برچيد و پذيرفت كه پيروان آيين زرتشت در قلمرو روم آزادي مذهبي داشته باشند و از بازرگانان ايراني ماليات مضاعف گرفته نشود.

ژوليان پس از بازگشت به روم در جلسه ماه اكتبر سنا حضور يافت تا از عمل خود و امتيازهاي متعدد كه به ايران داده بود دفاع كند كه سناتور ها او را « هو » كردند. ژوليان نتوانست اين تحقير را تحمل كند و از درخواست رأي براي امپراتور شدنش صرف نظر ، و سپس با گاز زغال خودكشي كرد.شاپور دوم كه از پيش از تولد ، شاه ايران شده بود و دوران سلطنتش بيش از عمرش بود قلمرو ايران را از مرزهاي شمال غربي چين تا مديترانه گسترش داد و اعراب را نيز مطيع خود ساخت. درباره خشونت وي نسبت به اعراب شايعات زياد رواج يافته از جمله سوراخ كردن شانه هاي آنان و گذرانيدن ريسمان از كتف هايشان

دكتر نوشيروان كيهاني زاده/روزنامه شرق